STIERENVECHTEN - beschaving en barbarij

Esa Europa negra dejó de serlo gracias al esfuerzo de racionalización de las ideas y suavización de las costumbres que fue la Ilustración. La España negra posterior es el resultado de haber carecido de Ilustración en nuestra historia. [...:] la tortura pública de los toros, hasta dar lugar a la actual corrida, con su insultante cursilería, sus gestos amancrados y, sobre todo, su abyecta y anacrónica crueldad.

Dit duistere Europa bleef niet hetzelfde dankzij de inspanningen van de rationalisering der ideeën en verzachting van de gebruiken, dat wil zeggen dankzij de Verlichting. Het duistere Spanje van na die tijd is het gevolg van het ontbreken aan die Verlichting in onze geschiedenis. [... met als gevolg:] de publieke marteling van stieren, tot aan het ontstaan van de huidige corrida, met haar beledigende kitscherigheid, haar aanstellerige gebaren en, bovenal, haar ver- werpelijke en anachronistische wreedheid.

Mijns inziens hebben civiliseringsprocessen van de Verlichting wel degelijk hun invloed gehad op de Spaanse samenleving. Sterker nog, de huidige corrida de toros zou wel eens ontstaan kunnen zijn dankzij de ideeën van de 18e eeuwse Verlichting.

II.

Het op het eerste gezicht chaotische spektakel zoals je dat in de plaza de toros zou kunnen aanschouwen blijkt bij een nadere blik zeer gestructureerd te zijn. Er bestaat een minitiueus reglement dat zowel de organisatorische als de inhoudelijke kant bestrijkt, er zijn wetten met betrekking tot La Fiesta Nacional, er bestaan handboeken over toreo (voor toreros en toeschouwers) waarin als in etiquetteboeken de verschillende normen en waarden uitgebreid in worden beschreven. Er bestaan scholen om het toreëren te leren, en zowel bij de dierengeneeskunde als de medische wetenschap bestaan er takken die zich geheel richten op het stierenvechten.
Het spektakel zelf verloopt zeer geordend, volgens een vaststaande volgorde, en wordt voorgezeten door de presidente. Hij draagt zorg voor de openbare orde, vergeeft de trofeeën en beboet kwalijke handelingen begaan tijdens het 'gevecht' door de toreros of hun helpers.

Uit het ontstaan en de ontwikkeling van deze en andere 'stierenfeesten' blijkt dat deze paradoxale orde er niet altijd geweest is. Een kort overzicht.
Over de vroege ontstaangeschiedenis van de stieregevechten verschillen de meningen. Soms worden de gladiatorenspelen van de Romeinen, dan weer de Minotaurusmythe van Kreta of de Arabieren uit Noord-Afrika als oorsprong van dergelijke feesten genoemd. Andere aanwijzingen bestaan dat de Iberiërs, net als andere Mediterrane culturen, hun eigen vruchtbaarheidscultus hebben gekend waarin de stier een belangrijke rol speelt. Het ontstaan van de latere fiestas de toros zou dan te verklaren zijn uit de rituelen die bij deze cultus horen. Eén zo'n rite is toros nupciales, een trouwritueel waarbij de verloofde voor het huis van de toekomende bruid een stier moet (laten) doden .
Dit bruiloftsthema is later terug te vinden, in de 12e eeuw, aan de hoven van de verschillende Spaanse koninkrijken, wanneer ter gelegenheid van een adelijke trouwpartij stieregevechten georganiseerd worden. Andere motieven om dergelijke fiestas reales de toros te vieren zijn geboorte en doop, koninklijke bezoeken, het sluiten van verdragen en militaire triomfen etc..
De stieren worden bij deze feesten bevochten te paard, met een lans, waarbij de ruiter normaliter niet van zijn paard af komt als hij het beest moet doden. Dit wordt overgelaten aan het voetvolk, helpers van de caballero. Het is niet alleen gevaarlijk om de stier te voet te doden, tevens beschouwt men het als zeer ongepast voor de adel om dit te doen. Ook worden de toreadores van die tijd niet betaald: Koning Alfonso X 'De Wijze' had bij decreet bepaald dat "zij die voor geld met wilde dieren vechten infaam zijn" , en het verbod geldt met name voor de stierendoders te voet. Het besluit treft vooral de lokale, volkse feesten waarbij met stieren gevochten wordt, aangezien deze vaak zonder paarden en met ingehuurde matatoros, 'stierendoders', plaatsvinden. De adelijke overname van deze feesten is niet onderhevig aan het decreet; edelmannen treden op om hun moed, klasse en vakmanschap te onderstrepen, en niet om geld te verdienen.

Zowel de adelijke als de volkse feesten moeten zeer chaotisch zijn verlopen. Over de eerste schrijft Pepe-Hillo, een beroemd stierenvechter (te voet) uit het begin van de 18e eeuw:

Las circunstancias con que se celebraba este espectáculo, le harían en la actualidad muy despreciable é insufrible: todo era desorden, confusion, desgracias y tropelías; como sucede en nuestras novilladas [...].

De omstandigheden die plaats hadden wanneer zulke spektakels gevierd werden, zouden tegenwoordig zeer verachtelijk en ongenietbaar zijn: alles was wanordelijk, verwarrend en met onrechtmatige handelingen; zoals in onze novilladas [...].

Met Carlos II van Spanje eindigt de Habsburgse dynastie, en met haar, min of meer, het stierenvechten te paard. Het koningshuis Bourbon dat in het begin van de 18e eeuw aan de macht komt, staat minder welwillend tegenover het adelijke vermaak, en de adel, door processen van monopolisering van geld en geweld meer en meer afhankelijk van de centrale macht, de koning en zijn hof, stopt geleidelijk met het beoefenen van de toreo a caballo.

De volkse feesten, vaak gedoogd ondanks verboden door zowel de wereldlijke als de kerkelijke autoriteiten, krijgen te maken met een ambivalente houding van de machthebbers. Door hun inherente chaos vormen de fiestas populares de toros een bedreiging voor de openbare orde, zeer tegen de zin van kerk en staat in. Vroegere verboden zijn echter nooit effectief gebleken. Een andere optie die voor handen is, is het modificeren en aldus controleren van de fiestas de toros.

Jovellanos, 'verlicht' auteur uit de 18e eeuw, manifesteert zich als voorstander van het verbieden van de stierenfeesten. In verschillende schrijfsels geeft hij aan hoe en waarom de autoriteiten de feesten horen te controleren en ze later verbieden:

¿Qué impresion podrá causar aquel hervoroso tumulto, que la estacion, la hora, el lugar, el objeto, la confusion, la frenética gritería y las torpes combinaciones excitan en los ánimos, en el del jóven inocente, la incauta doncella [...]?

Welke indruk kan een dergelijk kokend tumult veroorzaken, die de staat, de tijd, de plaats, het doel, de verwarring, het uitzinnige geschreeuw en de onbeholpen combinaties ontlokken in de geesten, in die van de onschuldige jongeling en het argeloze meisje [...]?

En:

Es pues claro que el Gobierno ha prohibido justamente este espectáculo, y que cuando acabe de perfeccionar tan saludable designio, aboliendo las excepciones que aun se toleran, será muy acreedor á la estimacion y á los elogios de los buenos y sensatos patricios.

Het is dus duidelijk dat de regering dit spektakel terecht heeft verboden, en dat, wanneer een zo te begroeten plan zal zijn afgerond, de uitzonderingen opgeheven die nu nog getolereerd worden, het veel krediet zal doen aan de waardering en de lofuitingen van de goede en bezonnen patriciërs.

[...] Pedro Romero, el cual, con Joaquin Rodriguez, ha puesto en tal perfeccion esta arte, que la imaginacion no percibe que sea ya capaz de adelantamiento.

[...] Pedro Romero, die, samen met Joaquin Rodriguez, deze kunst zodanig heeft geperfectioneerd, dat onze ver- beeldingskracht niet in staat zou zijn een verdere vooruitgang te bevatten.

[...] nuestra difunta reina Amalia al verla sentenció: "que no era barbaridad, como la habian informado, sino diversion donde brilla el valor y la destreza."

[...] onze wijlen koningin Amalia oordeelde toen ze haar [de suerte de matar al estoque] zag: "het is geen barbaarsheid, zoals men haar had geïnformeerd, maar een vermaak waarbij moed en vaardigheid stralen.".

Antiguamente eran las fiestas de toros con mucho desórden y amontonada la gente, como hoy en las novilladas de los lugares, ó el jubillo de Aragon, del cual no hablaré por ser barbaridad inimitable, [...] porque esto lo puede hacer cualquiera nacion.

In vroeger tijden waren de fiestas de toros zeer wanordelijk en hoopten de mensen zich op, zoals de tegenwoordige novilladas in de dorpjes of de Jubillo van Aragón, waarover ik niet zal spreken wegens de onnavolgbare barbaarsheid, [...] aangezien welk land dan ook dergelijke dingen zou kunnen doen.

In de 18e eeuw beginnen de autoriteiten daadwerkelijk met het modificeren van de populaire, volkse stierenfeesten: in deze periode ontstaat de corrida de toros. Al in 1804 schrijft de torero Pepe-Hillo in zijn tauromaquia, waarin hij als in een etiquetteboek de regels, normen en waarden van het nieuwe stierenvechten codificeert, over de veranderingen die zijn opgetreden in de tweede helft van de 18e eeuw:

Antiguamente quando se toreaban doce toros por la tarde, se picaban solos ocho por los toreros de á caballo, á los tres siguientes se les hacian algunas suertes de capa, y se les ponian vanderillas; y al último que salia embolado, se le permitía baxar á todo aficionado á hacer las suertes que se les antojaba; [...] Sin embargo, fué tal el abuso, tanta la confusion, y tantas las desgracias que se experimentaron, que el Gobierno se vió obligado á prohibir los toros embolados.

Vroeger, toen men twaalf stieren per namiddag toreëerde, werden er slechts acht 'bevochten' door de stierenvechters te paard, met de drie volgende voerde men enkele passen met de cape uit, en plaatste men banderillas ; en bij de laatste stier, die embolado tevoorschijn kwam, stond men toe welke liefhebber dan ook af te dalen in de arena en de suertes uit te voeren waar hij ook zin in had; [...] Echter, het misbruik, de verwarring en de ongelukken die men meemaakte waren dusdanig, dat de regering zich verplicht zag de toros embolados te verbieden.

Maar de invloed van de Verlichting blijkt niet alleen uit het ontstaan van de corrida de toros als instituut gevormd door de autoriteiten, ook in het stierenvechten zelf laten ideeën als rationalisering van gedrag en verzachting van zeden zich gelden. Naast Pepe-Hillo schrijven tijdgenoten als Cúchares en Paquiro hun tauromaquias en leggen de grondslag voor de kunst van het stierenvechten: El arte de torear. De toreros beschrijven de verschillende suertes, en stellen de regels, normen en waarden op voor zowel publiek als stierenvechters.

III.

De invloed van de Verlichting is niet aan Spanje, noch aan het stierenvechten voorbij gegaan.
Dat het 'civilisatieproces' anders verlopen is dan in Europa, is duidelijk: daar ontstaan bijvoorbeeld wetten die dieren beschermen, als navolging van de verschillende rechten voor mens en dier, en worden 'wrede' feesten waarin dieren een rol spelen afgeschaft. In Spanje daarentegen leiden de veranderingen in de moraal tot de aanpassing van de volkse stierenfeesten, en geleidelijk aan begint de corrida de toros, zoals we die nu in Spanje kennen, te ontstaan.